Seria Pism Krajoznawczych

SERIA PISM KRAJOZNAWCZYCH, TOM 10

Historyczne powiaty bialski i prudnicki w Katastrze Karolińskim z lat 1722/26

Niedługo po opublikowaniu pierwszego karolińskiego katastru podatkowego, HKKNOS uzupełnia tę publikację źródłową drugim tomem o wioskach historycznych powiatów bialskiego i prudnickiego oraz miasta Białej. Tak więc, ten tom jest niezwykły pod dwoma względami: Po pierwsze, uzupełnia on informacje o wioskach byłego powiatu prudnickiego. Z drugiej strony, HKKNOS publikuje po raz pierwszy rejestr podatkowy miasta na Górnym Śląsku.

Książka została wydana dwujęzycznie, posiada polsko- i niemieckojęzyczne wprowadzenie historyczne, oryginalny niemieckojęzyczny tekst katastru podatkowego ujęty w zwięzłej formie oraz rejestr nazw miejscowości. Dodatkowo posiada rejestr nazwisk, ułatwiający poszukiwania nazwisk własnej rodziny.

Książkę można nabyć w cenie 40,00 PLN w Muzeum Regionalnym w Prudniku lub w cenie 10,00 Euro plus koszty przesyłki z Niemiec i opakowania pod adresem: ralph.wrobel@hkknos.de lub andreas.smarzly@hkknos.de

SERIA PISM KRAJOZNAWCZYCH, TOM 9

Historyczny powiat głogówecki w katastrze karolińskim z lat 1722/26

W IX tomie naszej Serii Pism Krajoznawczych przedstawiamy Państwu wyniki ponad 12 lat pracy badawczej i naukowej Komisji Historycznej: wykaz sytuacji podatkowej wszystkich wsi w historycznym powiecie głogóweckim począwszy od wsi Przychód na północy, Szonów na południu, Olbrachcice na zachodzie i Walce na wschodzie. Stworzenia katastru podatkowego, którego oryginalne tomy znajdują się w Archiwum Państwowym we Wrocławiu, zlecił cesarz Karol VI przedstawicielom miejscowych komisji w latach 1722-1726. Zawiera on szczegółowe informacje dotyczące sytuacji kmieci i zagrodników, posiadanego przez nich bydła oraz terenów rolniczych, informacje o miejscowych młynach, lasach, browarach i gorzelniach itd. Książka ta stanowi tym samym źródło licznych informacji niezbędnych w badaniu historii własnej rodziny lub historii gospodarczej i społecznej całego regionu.

Książkę można nabyć w cenie 40,00 PLN w Muzeum Regionalnym w Głogówku (Adres: ul. Słowackiego 1, 48-250 Głogówek, Telefon: +48 77 43 73 500, Adresy e-mail: muzeum.glogowek@gmail.com, aleksander.dc@gmail.com) lub w cenie 10,00 Euro plus koszty przesyłki z Niemiec i opakowania pod adresem: ralph.wrobel@hkknos.de lub andreas.smarzly@hkknos.de

SERIA PISM KRAJOZNAWCZYCH, TOM 8

Andreas M. Smarzly

Błażejowice Dolne (powiat prudnicki) – Historia górnośląskiej wioski

Wydawca: Historische Kommission für den Kreis Neustadt/Oberschlesien e.V. (Komisja Historyczna Powiatu Prudnickiego)

Senfkorn Verlag Görlitz 2014

403 Strony

Okładka twarda, 15 x 21 cm,

W języku polskim i niemieckim

Cena 10,00 EUR + koszty wysyłki

Cena 40,00 PLN + koszty wysyłki

Książka wyprzedana.

Seria Pism Krajoznawczych, tom 7

Johannes Preisner

Das Friedersdorfer Urbarium von 1805 und die Situation der Landbevölkerung im Oberglogauer Land vor der Befreiung aus der Erbuntertänigkeit (Urbarz biedrzychowicki z roku 1805 i sytuacja ludności wiejskiej w okolicy Głogówka przed uwolnieniem od pańszczyzny)

Wydawca: Historische Kommission für den Kreis Neustadt/Oberschlesien e.V. [Komisja Historyczna Powiatu Prudnickiego]

Senfkorn Verlag Görlitz 2013

336 stron, okładka twarda, 15×21 cm, rysunki czarno-białe, wydanie dwujęzyczne

Biedrzychowice (niem. Friedersdorf ) to jedna z większych wsi w okolicy Głogówka. Dzięki Farskiej Stodole miejscowość ta stała się jednocześnie centrum kulturalnym Mniejszości Niemieckiej na Górnym Śląsku. W miejscowości tej zachował się istotny dla historii całego Górnego Śląska urbarz z roku 1805. Opisano w nim nie tylko wieś i jej mieszkańców, ale również obowiązujące wówczas na Górnym Śląsku służebności i podatki wobec właścicieli gruntów. Książka ta zawiera szczegółowe wprowadzenie w języku niemieckim i polskim, a także tekst oryginalny. Cena oraz koszty wysyłki dostępne na życzenie.

Zakup książki prowadzi pan Johannes Preisner, Zum Mühlenteich 35, 58706 Menden, tel. 02373 / 10541, e-mail: preisner.menden@t-online.de.

SERIA PISM KRAJOZNAWCZYCH, TOM 6

Anna Myszyńska

Oberschlesische Erzählungen / Śląskie Rozprawianie

Wydawca: Historische Kommission für den Kreis Neustadt/Oberschlesien e.V. [Komisja Historyczna Powiatu Prudnickiego]

Senfkorn Verlag Görlitz

Książka autorki urodzonej w 1931 r. w Kórnicy znana publiczności na całym Górnym Śląsku, dwujęzyczna, zawierająca ok. 70 barwnych i fascynujących opowieści z licznymi zdjęciami okolic Głogówka, Krapkowic i Białej.

Zamówienia:

Niemcy: Ralph Wrobel (Ralph.Wrobel@hkknos.de, Martinskloster 13, 99084 Erfurt). Cena 10,00 EUR + koszty wysyłki.

Polska: Anna Myszyńska (tel.: 0048774387109, ul. Góra Wolności 1, 48-210 Biała), cena 40,00 PLN + koszty wysyłki.

Seria Pism Krajoznawczych, tom 5

Paul Dittrich

Die Pfarrei St. Jakobus in Leuber / Kreis Neustadt/OS (Parafia św. Jakuba Starszego w Lubrzy/ Powiat prudnicki)

Senfkorn Verlag Görlitz 2009

Wydawca: Historische Kommission für den Kreis Neustadt/Oberschlesien e.V. [Komisja Historyczna Powiatu Prudnickiego]

Książka ta dokumentuje bogatą historię wiejskiej parafii św. Jakuba w Lubrzy w powiecie prudnickim od czasów zasiedlenia w XII/XIII w. do okresu przesiedlenia mieszkańców w 1946 roku. Opisano tutaj i udokumentowano nie tylko okres katolicki, ale również okres ewangelicki przypadający na prawie 150 lat. W książce tej opisano życie parafii, ojców kościoła, kościelnych i nauczycieli wiejskiej szkoły. Przez ponad 750 lat w kościele wiara chrześcijańska była wygłaszana w języku niemieckim – do momentu wypędzenia wszystkich mieszkańców tej wsi ze swojej ojczyzny w wyniku decyzji i postanowień możnych tego świata. Również ten okres został opisany przez naocznych świadków.

Książka zawiera liczne dane historyczne, dokumenty i świadectwa. Odzwierciedla pełną kronikę parafii Lubrza.

Sprzedaż książki prowadzi pan Paul Dittrich, Stobenstraße 15, 31180 Emmerke, tel. 05121/62425, mail: Dittrich.Paul@gmx.de w cenie 19,90 EUR plus koszty przesyłki.

Seria Pism Krajoznawczych, tom 4

Richard Pohl, Johannes Preisner, Ralph Wrobel:

Der Kreis Neustadt/OS im alten Urbarium von 1534 (Powiat prudnicki w starym urbarzu z 1534 roku)

Wydawca: Historische Kommission für den Kreis Neustadt/Oberschlesien e.V. [Komisja Historyczna Powiatu Prudnickiego]

Senfkorn Verlag Görlitz 2007

Cena 17,90 EUR

W Archiwum Państwowym we Wrocławiu przechowywane są cenne urbarze pochodzące z terenów Górnego Śląska. Najstarszy z nich pochodzi z roku 1534 i został sporządzony niebawem po śmierci ostatniego z Piastów Opolskich, księcia opolsko-raciborskiego Jana II Dobrego. Komisja Historyczna rozszyfrowała urbarz w zakresie dotyczącym terenów Głogówka, Prudnika, Białej, Ścinawy Małej, Chrzelic i Krapkowic.

Oprócz licznych informacji dotyczących historii danych miejscowości urbarz opisuje tematy dotąd niespotykane, a mianowicie niekończącą się listę mieszkańców z podaniem ich pełnych danych osobowych.

Fragment tekstu:

„Aus der Stadt Oberglogau geben Sy zinse den herrn aufs Rathauß die burger auf Sandt Michel von heusern, Eckern, handtwerchern, fleischpencken, Schuechpencken und von jedem handtwerch. Auch was jederman hat und von was er gibt, es sey in der Stadt oder vor der Stadt, in den Weingassen, im Forder und Hinnderdorf, und ist der Zinß von heusern und von Eckern auf Behmisch breit groschen, und wo stet ain groschen Latus, soll man versteen, das die burger emp-fangen zwen groschen zu zwelf hellern. Und das darumb, das nach Prunst so die stadt war außgeprannt und viel wusten stellen wurden. Khundten die burger mit der Suma irer Zinß die gancze Suma den furst nit volkomenlich außrichten. Derhalben seczen sie es also des sy die suma erreichen möchten, sonder wo stehet ains, zwei, drey, groschen heller soll man verstehen ein schlesicher grosch zu 12 heller, und wo sich begibt, das er gibt hocher ein marckg etlich groschen, sy empfangen die burger aufs Rathauß einen golt gulden fur sechsundfunfczig groschen, schlesische groschen…”

Książka wyprzedana.

Seria Pism Krajoznawczych, tom 3

Ralph Wrobel:

Der Wassermann an der Hotzenplotz: Sage und Brauch an der oberschlesischen Sprachgrenze (Wodnik nad Osobłogą. Legendy i zwyczaje na terenach granic językowych Górnego Śląska)

Senfkorn Verlag Görlitz 2005

Wydawca: Historische Kommission für den Kreis Neustadt/Oberschlesien e.V. [Komisja Historyczna Powiatu Prudnickiego]

„Philo vom Walde“ [przyp. tłum.: pseudonim poety Johannesa Reinelta, „Filozof z lasu“] poprzez publikację swojej książki „Schlesien in Sage und Brauch“ („Śląsk w legendach i zwyczajach“) ponad sto lat temu, stworzył przejmujący obraz legend i zwyczajów panujących wówczas na terenach niemieckojęzycznych powiatów nyskiego i głubczyckiego oraz prudnickiego – bezpośrednio na styku granicy językowej Górnego Śląska.

Dzisiaj tereny te zamieszkane są przez Polaków, ponieważ ludność niemiecka została wypędzona z tych terenów po 1945 roku. Jednak „granica językowa Górnego Śląska“ obowiązuje do dnia dzisiejszego. Jeszcze 60 lat temu niektórzy mieszkańcy Prudnika, Nysy czy Głubczyc określali północno-wschodnie tereny regionu jako „polskie“, dzisiaj sytuacja ma się zupełnie odwrotnie. Zasiedziali Górnoślązacy mówią o sobie Ślązacy, w przeciwieństwie do Polaków przybyłych na tereny południowo-zachodnie. Uzupełnieniem dzieła są wyniki badań kultury duchowej słowiańskich i niemieckich Ślązaków zamieszkujących tereny po drugiej stronie granicy językowej.

Bezpośrednio na granicy językowej znajduje się małe miasto Głogówek. W przeszłości było one kulturalnym, religijnym i gospodarczym centrum całej okolicy między czysto niemieckojęzycznymi terenami znajdującymi się na terenach południowo-zachodnich a lasem Chrzelickim i Odrą na północnym wschodzie. Krajobraz ten został określony jako „Ziemia Głogówecka“, mimo że obejmuje on bardzo heterogeniczny obszar.

W miastach takich, jak Głogówek, Biała i Krapkowice oraz wsiach znajdujących się na południowych terenach, do roku 1945 dominował język niemiecki, dziś jest to język polski. Poza tym na terenach wiejskich rozmawiano w dialekcie, nazwanym później „wasserpolnisch“. Bogate żyzne ziemie na południu były przeciwieństwem ubogich ziem na północy regionu.

Ponieważ jednak rejon Głogówka to teren głównie rolniczy, a nie jak tereny znajdujące się na prawym brzegu Odry – wokół Koźla i Raciborza, w których dominuje przemysł ciężki, stanowi on ważną część dzisiejszego Śląska. Tutaj śląskie wsie żyją swoim dawnym rytmem.

Naturalnie również tutaj ciągnik zastąpił konia, kombajn kosę, jednak miejscowości w rejonie Głogówka, po Białą i Krapkowice, zachowały swój wiejski, typowo śląski charakter.

Odwiedzający ten teren, podobnie jak czytelnicy książki, szybko zrozumieją szczególny charakter graniczny tych terenów. Wpływy niemieckie, polskie i czeskie właśnie tutaj się spotykają. Architektura Austrii i Prus znajduje tutaj swoje odzwierciedlenie, podobnie jak katolicyzm polski i kuchnia czeska.

Tym samym historia i kultura regionu nabierają rangi europejskiej. Szczególnie w czasie, gdy Europa Środkowo-Wschodnia zbliża się do Zachodniej, tereny te są odzwierciedleniem kilkusetletniej więzi między tymi europejskimi regionami, ich historią i kulturą, będąc jednocześnie potwierdzeniem współpracy i współistnienia różnych kultur i języków na stosunkowo małym obszarze.

Książka ta podejmuje próbę dokumentacji historii terenów Głogówka z jego podaniami, pieśniami, tańcami oraz tradycją. Zbiór ten ma na celu utrzymanie ducha śląskiego – dla tych, którzy nie mieszkają już na Śląsku, jako forma przypomnienia; dla tych, którzy tutaj mieszkają, by (ponownie) odkryli własną tożsamość kulturową; a dla tych, którzy dopiero się tutaj sprowadzili – jest sposobem na poznanie swojej nowej ojczyzny.

Książka szczegółowo dokumentuje legendy i tradycje Głogówka, znajdujących się wokół miejscowości terenów wiejskich oraz sąsiednich miast Biała i Krapkowice. Zawiera 400 anegdot, powiadań, legend, pieśni, wierszy, tańców i zwyczajów opisanych na 481 stronach, opatrzonych ponad setką interesujących zdjęć.

Zakres tematyczny:

Historia kultury Głogówka i okolic
Historia i opowieści
Legendy historyczne (min. legendy lokacyjne, odnoszące się do miejsc i budynków)
Opowiadania historyczne (humoreski, tragedie i katastrofy, historie z rabusiami w tle)

III. Baśnie, bajki i opowiadania

Cuda i legendy
Duchy, zjawy i zjawiska tajemnicze
Zabłąkane dusze
Błędne ogniki
Duchy i demony
Wodnik (min. ojczyzna i rodzina Wodnika, zbrodnie Wodnika)
Diabeł
Czarownice, wampiry i czarnoksiężnicy
Zaświaty
Poezja (min. pieśni duchowe, wiersze)
Tańce ludowe (nuty i opis tańców)
Zwyczaje
Zwyczaje w ciągu roku (Karnawał, Wielkanoc, zwyczaje letnie i żniwne, zwyczaje i tradycje zimowe)
Zwyczaje kościelne, tradycje i instytucje
Zwyczaje i tradycje rodzinne

Książkę można nabyć w cenie 19,90 EUR (plus koszty przesyłki) w Komisji Historycznej Powiatu Prudnickiego: Ralph.Wrobel@hkknos.de.

Seria Pism Krajoznawczych, tom 2

Johannes Preisner:

Friedersdorf – Kreis Neustadt OS, Die Entwicklung eines zweisprachigen Dorfes von seinen Anfängen bis 1945 [Biedrzychowice – Powiat prudnicki. Rozwój dwujęzycznej wsi od jej początków do roku 1945]

Menden 2002

Zakres tematyczny:

Historia Śląska/ Odkrycia lokacyjne/ Biedrzychowice w Średniowieczu/ Powstanie majątków ziemskich/ Reformacja i kontrreformacja/ Sytuacja poddanych przed uwolnieniem chłopów od pańszczyzny/ Urbarz biedrzychowicki z roku 1805/ Uwolnienie od pańszczyzny/ Biedrzychowice po uwolnieniu od pańszczyzny/ I wojna światowa i jej następstwa/ Okres nazistowski i II wojna światowa/ Z kroniki szkolnej Biedrzychowic/ Spis mieszkańców.

Od wydawcy:

„W latach dwudziestych i trzydziestych, w okresie międzywojennym, August Lerch był sołtysem Biedrzychowic. Do jego zadań należało również archiwizowanie dokumentacji, w szczególności urbarza z 1805 roku, protokołów poboru dziesięciny (świadczenia w naturaliach na rzecz proboszcza) z 1870 roku oraz separacji gruntów (scalanie gruntów) z roku 1871, a także kroniki wiejskiej i szkolnej. Udało mu się uratować dokumentację w pożogach wojny. Na podstawie tej oraz innej dokumentacji obejmującej okres od późnego średniowiecza do czasów nowożytnych, licznej dokumentacji prywatnej (dokumenty kupna-sprzedaży, protokoły przekazania, testamenty) oraz niektórych artykułów z gazet starałem się zrekonstruować historię Biedrzychowic dodając do tego liczne mapy, opisy, stare pocztówki i fotografie.

Starałem się, aby źródła mówiły same za siebie, chciałem w ten sposób pokazać, że mieszkańcy Biedrzychowic nie tylko musieli ciężko pracować, ale również świętowali i brali udział w wydarzeniach politycznych tamtego okresu.

Wprawdzie zarówno kronika, jak również protokoły postępowań sądowych z XIX w. pokazują, że mieszkańcy Biedrzychowic „w dużej mierze mówili po polsku“, czytelnik może jednak odnieść wrażenie, że mieli niemiecki sposób myślenia i czuli się Prusami, zatem niezbędne jest wprowadzenie historyczne.

W tzw. niemieckich wsiach powiatu prudnickiego można było słyszeć: „Klein Pramsen ist noch deutsch; in Groß Pramsen, da beginnt die Polackei (Prężynka to jeszcze Niemcy; Prężyna to już jednak Polska) [przyp. tłum.: Polackei – konotacja drwiąca, pejoratywna]. Przez Polaków Górnoślązacy byli z uwagi na język słowiański stosowany w domu widziani jako część swojego narodu, któremu wieloletni proces germanizacji odebrał polską świadomość narodową. Wyniki przeprowadzonego po I wojnie światowej plebiscytu pokazują, że na tych terenach przynależność narodowa nie była kwestią kryterium obiektywnego, jak na przykład kultura i język ojczysty, a kwestią świadomości i wolnej woli jednostki.

Zakup książki prowadzi pan Johannes Preisner, Zum Mühlenteich 35, 58706 Menden, tel. 02373 / 10541, mail: preisner.menden@t-online.de. Cena 40,00 EUR + koszty przesyłki.

Seria Pism Krajoznawczych, tom 1

Johannes Preisner:

Das Oberglogauer Archipresbyteriat im Licht der Visitationsberichte von 1679, 1680 und 1688 [Archiprezbiterat głogówecki w świetle wizytacji kościelnych z lat 1679, 1680 oraz 1688]

Menden 1999

Pierwszy tom serii Pism Krajoznawczych obejmuje historię kościoła wschodniej części powiatu prudnickiego po okresie wojny trzydziestoletniej.

Oprócz wyczerpującego wprowadzenia Johannes Preisner załączył tłumaczenie wizytacji opublikowanej w 1904 roku po łacinie. Opisuje ona każdy kościół, chwali lub poddaje krytyce proboszcza i tym samym przedstawia żywy obraz stosunków kościelnych i pozakościelnych z tamtego okresu.

Książka zawiera: opis struktury organizacyjnej kościoła na Górnym Śląsku, uwagi co do przebiegu reformacji na Górnym Śląsku, archiprezbiterat głogówecki przed 1679 r., opis wizytacji kościelnych z lat 1679, 1680 i 1688: 1. Głogówek, 2. Nowy Browiniec, 3. Pisarzowice, 4. Szonów, 5. Kazimierz, 6. Kierpień, 7. Klisino, 8. Ściborzyce Małe, 9. Biedrzychowice, 10. Stare Kotkowice, 11. Wróblin, 12. Walce, 13. Brożec, 14. Komorniki, 15. Rozkochów, 16. Krapkowice, 17. Dobra, 18. Kórnica, 19. Otmęt, 20. Strzeleczki, 21. Racławiczki, 22. Kujawy.

Poniżej fragment książki:

„Pfarrei Kujau: „Die Pfarrkirche im Dorf Kujawa, das dem erlauchtesten Herrn Grafen Karl Ferdinand Praschma gehört, ist aus Ziegeln, 28 Ellen lang und 12 Ellen breit, im Jahre 1583 von den häretischen Herren kostspielig erbaut und von jenen mit dem Titel der hl. Dreifaltigkeit beschenkt worden. („Parafia Kujawy: Kościół parafialny we wsi Kujawy, stanowiący własność hrabiego Karla Ferdinanda Praschmy, zbudowany z cegły, jest długi na 28 łokci i szeroki na 12, w roku 1583 został rozbudowany przez heretyckich właścicieli, którzy to również nadali mu tytuł Trójcy Świętej.”) Sie hat ein kunstvolles Gewölbe und eine Empore für die Herrschaft und die Musiker.. Innen ist sie ausgeschmückt mit Epitaphien der Häretiker. Der Boden ist mit Ziegeln gepflastert. Die Sakristei ist gemauert. Am Fuße des Hochaltares gibt es eine Krypta der Häretiker mit ihren Leichnamen. Da es aber von der Kirche schwer verboten ist, unter dem Fuße des Altares Leichname oder Körper von Katholiken zu begraben, habe ich aufgetragen, daß die Leichname der Häretiker von dieser Stelle ungefähr 3 Ellen weiter hinaus in die Erde eingegraben und bestattet werden, die Krypta unter dem Fuße des Altares aber mit Erde angefüllt wird. Der Glockenturm ist aus Ziegeln, in dem 3 Glocken von sich hören lassen. („Posiada wyszukane sklepienie oraz emporę przeznaczoną dla właściciela i muzyków. Wewnątrz opatrzony epitafiami heretyków. Podłoga wybrukowana z cegły. Zakrystia murowana. U podnóża ołtarza znajduje się krypta heretyków z ich pozostałościami. Ponieważ jednak Kościół zakazuje grzebania pod ołtarzem szczątków lub ciał katolików, wpisałem, że szczątki heretyków zostały przesunięte głębiej w ziemię o 3 łokcie, krypta pod ołtarzem wypełniona jest ziemią. Wieża dzwonnicza jest zbudowana z cegieł i posiada 3 dzwony“).

Das Patronatsrecht beansprucht der erlauchteste Herr Graf, der hiesige Dorfbesitzer. Der o.g. Herr Graf gründete eine Bruderschaft der hl. Barbara gestärkt durch eine päpstliche Bulle, die seine Durchlaucht der Prinz von Hessen, Kardinal und Bischof von Breslau, am 9. September 1678 bestätigte und gestattete, die (vom Papst gewährten) Ablässe zu veröffentlichen. Weil aber die Form und die Art und Weise der vom Papst Clemens VIII. (1592-1605) eingeführten Bruderschaft nicht beachtet wird, ist ihre Gründung nicht sichtbar und schwach, da den Brüdern weder Vorsteher noch zuständige Beichtväter noch Regeln vorgeschrieben werden.. Ferner gibt es im Dorf unter den Bauern eine geringe Frömmigkeit. Sie (die Bruderschaft) ist auf die (vom Papst vorgeschriebene) Form zurückzuführen, wenn die Privilegien, die vom Papst gewährt worden sind, Kraft und Stärke behalten sollen…”

(„Prawo patronatu posiada hrabia, właściciel wsi. Wyżej wymieniony hrabia założył również Bractwo św. Barbary, umocnione bullą papieską, potwierdzone przez księcia Hesji, Kardynała i Biskupa Wrocławia, w dniu 9 września 1678, zezwalającą na udzielanie odpustów. Jednak forma założycielska Bractwa wprowadzonego przez papieża Klemensa VIII (1592-1605) nie jest przestrzegana, ponieważ braciom brakuje przewodniczącego oraz odpowiedzialnego spowiednika i reguły. Dodatkowo we wsi rolnicy charakteryzują się niewielką pobożnością. Bractwo należy prowadzić według formuły (narzuconej przez papieża), jeśli przywileje zostały udzielone przez papieża i mają pozostać w mocy…”).

Zakup książki prowadzi pan Johannes Preisner, Zum Mühlenteich 35, 58706 Menden, tel. 02373 / 10541, mail: preisner.menden@t-online.de. Cena wynosi 35,00 EUR + koszty przesyłki.